Yasal Çerçeve
İş Kanunu md. 5, iş ilişkisinde eşit davranma yükümlülüğünü düzenler. İşveren, esaslı sebepler olmadıkça:
- tam süreli–kısmi süreli,
- belirli süreli–belirsiz süreli
çalışanlar arasında farklı işlem yapamaz. Ayrıca dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep gibi sebeplere dayalı ayrım yapılamaz.
Cinsiyet ve gebelik nedeniyle ayrım özel olarak vurgulanmıştır: aynı veya eşit değerde iş için cinsiyete dayalı ücret farkı uygulanamaz.
Ayrımcılık Nerede Ortaya Çıkar?
| Süreç | Riskli uygulama |
|---|---|
| İlan | "Erkek eleman aranıyor", "35 yaş altı" |
| Mülakat | Medeni hâl, çocuk planı, siyasi görüş soruları |
| Ücret | Aynı işte cinsiyete göre farklı band |
| Terfi | Belirli grupların sistematik olarak atlanması |
| İzin | Aynı talebe farklı kişilerde farklı yanıt |
| Fesih | Gebelik, hastalık veya sendika üyeliği sonrası çıkarma |
İspat Yükü
Bu konuda usul kuralı önemlidir: işçi, ayrımcılık yapıldığını güçlü biçimde gösteren olgular ortaya koyarsa, aksini ispat yükü işverene geçer. Yani "ayrımcılık yapmadık" demek yetmez; kararın nesnel gerekçesini belgelemek gerekir.
Bu nedenle terfi, zam ve fesih kararlarının yazılı gerekçesi olmalıdır.
Engelli Çalıştırma Yükümlülüğü
Elli veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işyerleri, çalışan sayısının %3'ü oranında engelli işçi çalıştırmakla yükümlüdür. Yükümlülüğün yerine getirilmemesi aylık idari para cezası doğurur.
Hesaplama yapılırken aynı il sınırları içindeki işyerlerindeki toplam işçi sayısı dikkate alınır; bu detay çok şubeli işletmelerde sık atlanır.
İK'nın Alacağı Beş Önlem
- İlan dilini standartlaştırın. Cinsiyet, yaş ve medeni hâl ifadeleri ilanlardan çıkarılmalı.
- Mülakat soru setini yazın. Soru seti yoksa her görüşmeci kendi merakını sorar.
- Kararları gerekçelendirin. Terfi, zam ve fesih kararlarında nesnel ölçüt yazılı olmalı.
- Ücret bandı kurun. Band dışı ücretler gerekçeyle kayıt altına alınmalı.
- Şikâyet kanalı açın. Ayrımcılık ve mobbing iddiaları için tanımlı, gizliliği korunan bir kanal bulunmalı.
Kayıt Disiplini
Eşit davranma iddialarında en güçlü savunma, tutarlılığın belgelenmesidir: aynı talebe aynı yanıtın verildiği, kararların aynı ölçütle alındığı görülebilmelidir.
Yönetim İK'da izin, harcama ve avans talepleri kural setlerine göre değerlendirilir; kurallar kişiye göre değil seviyeye ve türe göre tanımlıdır. Her onay ve ret kararı, gerekçesiyle ve zaman damgasıyla kayıtta durur. Terfi ve ücret değişiklikleri çalışan kartında tarihli olarak izlenir.
Böylece "neden ona evet, bana hayır" sorusunun cevabı bir yöneticinin hafızasında değil, kayıtta bulunur.
