Gece Dönemi Nedir?
İş Kanunu md. 69 ve Postalar Hâlinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Yönetmelik, gece dönemini şöyle tanımlar: en geç 20.00'de başlayan, en erken 06.00'ya kadar süren ve her hâlde en çok 11 saat olan dönem.
Bir vardiyanın "gece vardiyası" sayılması için tamamının bu aralıkta geçmesi gerekmez; çalışma süresinin yarısından fazlası gece dönemine denk geliyorsa o vardiya gece çalışması sayılır.
7,5 Saat Sınırı
İşçilerin gece çalışmaları 7,5 saati geçemez. Bu sınır:
- fazla mesaiyle aşılamaz,
- denkleştirmeyle aşılamaz,
- çalışanın "isterim" demesiyle de kural olarak aşılamaz.
İstisna: turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işlerde, işçinin yazılı onayı alınmak kaydıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.
Uygulamada en sık görülen hata, sekiz saatlik standart vardiya düzeninin geceye de aynen uygulanmasıdır: 00.00–08.00 vardiyası 8 saattir ve sınırı yarım saat aşar.
Posta Düzeni ve Dinlenme
Vardiyalı (postalar hâlinde) çalışmada üç kural birlikte işler:
- Posta arası dinlenme: posta değişiminde en az 11 saat kesintisiz dinlenme.
- Posta değişim sıklığı: gece postasında çalışan işçiler en fazla bir hafta gece çalıştırılır ve sonraki hafta gündüz postasına alınır (iki haftada bir değişim, işçinin yazılı onayıyla mümkündür).
- Hafta tatili: yedi günde bir kesintisiz 24 saat.
İkinci kural sık atlanır: aynı çalışanın üç hafta üst üste gece postasında bırakılması yönetmeliğe aykırıdır.
Sağlık Kontrolü Yükümlülüğü
Gece postalarında çalıştırılacak işçilerin işe başlamadan önce sağlık kontrolünden geçirilmesi ve çalıştıkları süre boyunca en az iki yılda bir sağlık kontrolünün tekrarlanması gerekir. Bu kontrol İSG mevzuatı kapsamındaki periyodik muayeneden ayrı bir yükümlülüktür.
Gece Çalışmasında Ücret
Gece çalışması için kanunda ayrı bir zam oranı yoktur. Gece çalışması, fazla mesai sınırlarını aşmadığı sürece normal ücretle ödenir. Sözleşme ya da toplu iş sözleşmesiyle gece primi kararlaştırılabilir; bu durumda prim, süreklilik taşıyorsa giydirilmiş ücrete dâhil edilir.
Planlamayı Kurallı Yapmak
Üç kuralı (7,5 saat, 11 saat dinlenme, haftalık 45 saat) aynı çizelgede elle tutmak pratikte mümkün değildir. Yönetim İK'da vardiya tipi tanımlanırken gece işareti verilir; bir çalışan o vardiyaya atanırken:
- vardiya süresi 7,5 saati aşıyorsa yasal uyarı,
- önceki vardiyanın bitişi ile arası 11 saatten azsa dinlenme uyarısı,
- haftalık toplam 45 saati aşıyorsa haftalık süre uyarısı
aynı anda görünür. Uyarılar atamayı engellemez; yönetici istisnayı bilerek yapar ve karar kayda geçer. Denetimde sorulduğunda "bilmiyorduk" değil, "gördük ve şu sebeple yaptık" cevabı verilebilir.
